بيست و سه سال بعد انقلاب  هنوز در سينماى ايران بحث اول همان بحث بيست سال پيش است. ابتذال و سينماى متعالى. در حالى كه شرايط رنگ و بوى كاملاً متفاوت به خود گرفته است دولت تازه اى سركار آمده و حالا بحث اول سياست مجادله ديپلماتيك با غرب بر سر دست يافتن ايران به انرژى صلح آميز اتمى در سينماى امسال.
«شارلاتان» فيلمى كه بازسازى ساخته اى از رضا صفايى (فيلمسازى كه حتى نامش هم موجبات جدل را فراهم مى كرد) در صدر جدول فروش رونما مى خواهد به كارگردانى فيلمسازى كه مدرس سينما در دانشكده رسمى كشور است. در اين ميانه آخرين ساخته مجيد مجيدى به نمايش درمى آيد. فيلمى از سينماى متعالى كه در تبليغات آن بر حضور هدايتگر كارگردان، با عنوان تنها هنرمند ايرانى حاضر در اسكار و بر درخشش پرويز پرستويى با عنوان آخرين بازى تحسن برانگيز تاكيد مى شود. فيلم مجيدى به روايت آمار بنياد سينمايى فارابى بالاى ۳۰۰ ميليون تومان فروخته و از فيلم هاى پرفروش سال محسوب مى شود. در حالى كه نحوه نمايش فيلم هاى گروه سينماى متعالى باعث اعتراض فيلمسازان به شرايط نابرابر اكران شد. آنها در گفت وگوهاى خود حضور بى محابا و كاسبكارانه سينماى غير فرهنگى و تجارى و رسماً مبتذل را دليل اصلى كاهش فضاى سالن هاى كشور براى نمايش آثار فرهنگى و متعالى خود قلمداد مى كردند و خواستار برهم زدن اين شرايط نابرابر و مسموم بودند. حتى بحث مافياى اكران هم به زبان ها فراوان جارى شد.
----------------------------------------------------------------------------------

 

بخش اول
فريدون جيرانى: وقتى خانم مينا اكبرى براى انجام اين مصاحبه به من تلفن زد، به دو دليل پذيرفتم؛ دليل اول احترامى بود كه براى شخص ايشان قائل بودم. به خاطر اداره صفحه هدفمند سينمايى روزنامه كه در مدت كوتاهى با اهميت و اعتبارى كه پيدا كرد، خوانندگان جدى و پيگيرى به دست آورد. آن هم در زمانى كه مطالب سينمايى در اكثر روزنامه ها خوانده نمى شد، در «شرق» خوانده شد. فكر كردم شايد بشود در صفحه اى كه خوانده مى شود، بدون ملاحظه كارى و محافظه كارى مصاحبه اى صريح و شفاف با قادرى انجام دهم. دليل دوم خود ايرج قادرى بود نه «آكواريوم» كه فيلم مهمى براى انجام اين مصاحبه حداقل از نظر من نبود (گرچه به فيلم هم پرداخته شد). بيشتر بازى ايرج قادرى در اين فيلم برايم مهم بود كه بعد از ۲۳ سال وقفه از سال ۶۱ (زمان نمايش «دادا») تا حالا انجام گرفته بود. سرآغاز هر كارى مى تواند در تاريخ «سينما» ثبت شود. همين ثبت تاريخى با توجه به دغدغه تاريخ نگارى در من دليل دوم را برايم مهم كرد. به همين دليل تصميم گرفتم بيشتر با قادرى در رابطه با بازيگرى او در «سينما» حرف بزنم و از زاويه بازيگرى بخشى از زندگى او را كه جزيى از تاريخ «سينما» است، مرور كنم. براى انجام اين مصاحبه از خانم اكبرى خواستم عليرضا محمودى را نيز به همراهى با من بفرستد تا به ذهن جوانش كه او نيز دغدغه تاريخ نگارى دارد، نكته اى جا نيفتد. اين مصاحبه بعدازظهر روز چهارشنبه ۲۰ مهرماه گذشته به همت افشين رضايى در دفتر سيران فيلم در محيطى صميمى انجام شد. بد نيست قبل از خواندن مصاحبه شرح حال كوتاهى از زندگى قادرى را با هم مرور كنيم. اميرايرج قادرى فرزند على اكبر قادرى كارمند عالى رتبه گمرك در سال ۱۳۱۴ در تهران متولد شد. بعد از تولد او يك خواهر و دو پسر ديگر به جمع خانواده اضافه شدند. اميرايرج قادرى در محله معزالسلطان و منيريه بزرگ شد. در مدرسه اى در محله مختاريه ابتدايى را تمام كرد و تحصيلش را در دبيرستانى در منيريه ادامه داد. ديپلمش را در دبيرستان شاهپور تجريش گرفت. بعد از ديپلم به دانشكده رفت و دو سال در دانشگاه تهران داروسازى خواند و دو سال پزشكى كه تحصيلات پزشكى را به خاطر ازدواج و بازيگرى ادامه نداد. اميرايرج قادرى همزمان با تحصيل در داروخانه برادرش كه روبه روى بيمارستان لقمان الدوله قرار داشت، كار مى كرد كه در همين جا با اولين و آخرين همسرش تهمينه اطمينان مقدم آشنا شد و ازدواج كرد. در سال ۱۳۳۷ در ۲۳ سالگى با بازى در نقش برادر محمدعلى فردين در فيلم چشمه آب حيات بازيگرى را شروع كرد و يك سال بعد از آن با سرمايه اندكى تهيه كننده فيلمى (ماجراى جنگل) شد كه خود و همسرش (تهمينه) در آن بازى كردند. تهيه كنندگى را همراه بازيگرى در چند فيلم با آدم هاى تحصيلكرده سينما در مقام كارگردان و فيلمبردار ادامه داد. شكست اقتصادى همين فيلم ها او را به كارگردانى كشاند كه فيلم «ليلاج» را در آغاز دهه ۴۰ كارگردانى كرد. تنها فرزند او (تورج) كه در آمريكا تحصيل مى كرد، در سال ۱۳۵۵ در تصادفى درگذشت. ايرج قادرى پس از ۵ دهه بازيگرى (به استثناى يك دهه وقفه اجبارى) و پنج دهه كارگردانى در سن ۷۰ سالگى هنوز «حضور» دارد. اين حضور را ناديده نگيريم.

•فريدون جيرانى: از زمان اكران «دادا» ۲۳ سال مى گذرد. بعد از اين مدت طولانى جلوى دوربين قرار گرفتى. چه احساسى داشتى وقتى دوباره صداى دوربين را شنيدى؟
راستش شما آدم هاى خطرناكى هستيد و آدم نمى داند با شما چه جورى صحبت كند.
• ف.ج:راحت باش.
دو جور مى توان حرف زد. يك جور موذيانه و بگويم بله! خيلى خوب و احساس عالى بود. اما من راحت حرفم را مى زنم و مى گويم خيلى برايم تفاوت نداشت كه بازى بكنم و يا بازى نكنم.
• ف.ج:مگر علاقه اول تو به سينما بازيگرى نبود.
اصلاً. بخواهم موذيانه جواب بدهم خواهم گفت: بله. من از بچگى ديوانه سينما بودم. من از سينما خوشم نمى آمد.
• ف.ج:يعنى شيفته بازيگرى نبودى؟
به هيچ وجه...
• ف.ج:يعنى در كودكى و نوجوانى نمى رفتى سينما و...
اگر مى خواهى راست بگم، نه.
• ف.ج:پس چه طور وارد سينما شدى؟
من شرايط روحى بدى داشتم. به من پيشنهاد شد كه بازى كنم...
• ف.ج:يعنى سيامك ياسمى به عنوان كارگردان فيلم «چشمه آب حيات» (۱۳۳۸) به تو پيشنهاد كرد كه بازى كنى؟
بله. وقتى هم كه آمدم توى سينما و كار كردم ديدم كه فيلمسازى و كار كردن در سينما چيز عجيب و غريبى است.
• ف.ج: من نفهميدم. تو در جوانى چه كار مى كردى؟ توى داروخانه پدرت كار مى كردى؟
من تحصيل مى كردم و در نوجوانى حدود ۱۸ سالگى ازدواج كردم.
• ف.ج: ولى همسرت بازيگر بود.
عجيب است كه تو نمى دانى همسر من بازيگر نبود.
• ف.ج:يعنى سركار خانم تهمينه بازيگر تئاتر نبود؟
بعداً شد. دختر ساده يك خانواده محترم بود.
• ف.ج: يعنى مى خواهى بگى ازدواج شما ربطى به سينما نداشت؟
به هيچ وجه. ما در سالى ازدواج كرديم كه در مملكت حكومت نظامى بود و به همين خاطر من خودم رفتم عاقد آوردم و در حياط منزل ازدواج كرديم.
• ف.ج: يعنى حدود سال ۱۳۳۱ بود؟
بله در اين حدود كه برادرم در داروخانه كار مى كرد و من تحصيل مى كردم.
• ف.ج: پدرت چه شغلى داشت؟
پدرم كارمند عالى رتبه گمرك بود.
• ف.ج: پدرت باعث ازدواجت شد يا اينكه خودت دختر مورد علاقه ات را انتخاب كردى؟
خودم انتخاب كردم و با هم همسن بوديم.
• ف.ج: خانم تهمينه زودتر از شما وارد دنياى بازيگرى شدند؟
نخير من زودتر وارد شدم... نه اشتباه كردم. خانمم اول وارد كار بازيگرى شد. علتش هم اين بود كه خاله خانمم شهلا بازيگر تئاتر بود. او دعوت كرد از خانمم كه در تئاتر بازى كند و او از من اجازه خواست و من هم كه روشنفكر بودم گفتم چه اشكالى دارد. البته بعداً مخالفت كردم.
• ف.ج:تو به تئاتر علاقه نداشتى؟
اصلاً.
• ف.ج:نمايش هايى كه خانمت بازى مى كرد تماشا مى كردى؟
مى توانم بگم اصلاً.
• ف.ج:آن موقع معروف ترين بازيگر تئاتر كه در مقابل خانمت ايفاى نقش مى كرد مرحوم محمد على جعفرى بود. از روش هاى بازى جعفرى چيزى به خاطر دارى؟
آره. يه چيزى يادم ماند، كه هى مى آمد جلوى سن و تك گويى مى كرد. و صداى خاصى هم داشت.
• ف.ج:بازى جعفرى براى تو بازى جذابى نبود؟
اصلاً.
• ف.ج:آن موقع مرحوم مجيد محسنى هم بازيگر شده بود؟
آره. كارهاى كمدى شو مى ديدم و مى خنديدم. داريوش اسد زاده هم بود.
• ف.ج:ناصر ملك مطيعى آن موقع بازيگر شده بود. بازى او را دنبال مى كردى؟
دنبال كردم ولى علاقه نداشتم كه مثل او باشم و بازيگر بشوم.
• ف.ج:خوب علاقه ات چى بود؟
ورزش. نه به طور حرفه اى، ولى متداوم و همين باعث شد كه به چيزى اعتياد پيدا نكنم. البته دروغ نگم يه دوره اى سيگار مى كشيدم. كم هم نمى كشيدم. فقط زير دوش حمام سيگار نمى كشيدم، كه اونم چند سالى است ترك كرده ام.
• ف.ج:حالا من مى خواهم بدانم كه چطور شد شما در «چشمه آب حيات» در نقش برادر مرحوم محمد على فردين ظاهر شديد.
خيلى ساده. مرحوم سيامك ياسمى اين نقش را به من پيشنهاد داد.
• ف.ج:مثل اينكه قرار بود خانمت هم در اين فيلم بازى كند.
اطلاع ندارم.
• ف.ج:ياسمى چگونه پيشنهاد بازى در اين فيلم را به تو داد؟
به عنوان همسر تهمينه مرا چند بار ديده بود. چونكه من با اتومبيلم كه اتومبيل شيكى هم بود چند بارى به دلايلى سرصحنه رفتم. خيلى اين كار را نمى كردم چون كه از اين كار بدم مى آمد كه بروم سر صحنه دنبال خانمم. همه مى دانند كه سه چهار سال بعد هم كه خودم آمدم توى سينما با همسرم حرف زدم و به او گفتم من از اين كار خوشم نمى آيد و ايشان هم قبول كردند كه كنار بكشند.
• ف.ج:چه طورى ياسمى به شما پيشنهاد بازى داد؟
من تيكه خوبى بودم و علاوه بر ياسمى خيلى ها به من پيشنهاد بازى مى دادند. شما به الان من نگاه نكن.
• ف.ج:وقتى وارد كار شدى، بازيگرى برايت جذاب نشد؟
نه.
• ف.ج:خوب پس چرا ادامه دادى؟
چونكه خودم درگير تهيه فيلم شدم.
•عليرضا محمودى: حالا اجازه بدهيد قبل از اينكه وارد بحث هاى بعدى بشويم به يك نكته اشاره كنم. مرحوم ساموئل خاچيكيان در گفت وگويش با غلام حيدرى اشاره كرده كه در سال ۱۳۳۳ براى فيلم «چهارراه حوادث» از ايرج قادرى و خانم تهمينه تست بازيگرى گرفته و شما هر دو در اين فيلم در يك پلان در حال عبور از خيابان حاضر شده ايد. اين همكارى در فيلم «خون و شرف» در سال ۱۳۳۴ ادامه داشته؟
به نظرم اشتباه كرده اند. در خون و شرف تهمينه بازى كرد ولى من بازى نكردم.
• ف.ج:شايد منظورش حضور به عنوان سياهى لشكر است.
اگر در اين دو فيلم حتى يك فريم از من پيدا كرديد من مى روم قبرستان پيش ايشان دراز مى كشم. اون موقع چيزى به نام تست بازيگرى متداول نبود.
• عليرضا محمودى: بگذاريد اين طورى مطرح كنيم كه مرحوم خاچيكيان گفته اند كه آقاى قادرى جوانى بوده اند علاقه مند به بازيگرى كه سر صحنه آمده اند و ايشان نقشى در حد عبور از خيابان به آقاى قادرى داده اند.
من حدسم اين است كه اين حرف را آقاى خاچيكيان وقتى گفته كه من ديگر قادرى شده بودم وگرنه امكان ندارد من براى گرفتن نقش پيش خاچيكيان رفته باشم.
• عليرضا محمودى: يعنى شما در اين دو فيلم حضور نداريد؟
فقط در يك شرايط. من از خيابان رد مى شدم. دوربين آقاى خاچيكيان روشن بوده و من را هم گرفته. فقط همين.
• ف.ج:خب پس نتيجه مى گيريم طبق روايت شما، ايرج قادرى بدون شيفتگى به بازيگرى و سينما بنابر پيشنهاد اهالى سينما وارد سينما شد. ولى چطور شد كه با اين همه بى علاقگى در فيلم دوم خودتان تهيه كننده مى شويد و فيلم «ماجراى جنگل» (۱۳۳۹) را تهيه و بازى مى كنيد؟
وقتى وارد كار شدم به اين نتيجه رسيدم كه خودم مى توانم، سمت سينماى بهترى حركت كنم و فيلم هاى بهترى بسازم. از ميرصمد زاده كه تحصيلكرده سينما در ايدك بود دعوت كردم، از دكتر كاووسى دعوت كردم. (دفتر دكتر كاووسى نزديك دفتر ما بود) و از مرحوم احمد شاملو به عنوان فيلمنامه نويس دعوت كردم.
• ف.ج:باز من نفهميدم كه انگيزه شما چيست؟ وقتى كه هيچ علاقه اى به سينما نداريد؟
بگذار اينطور بگم. علاقه به انجام كار بهتر. مثل همين آقاى اعتباريان كه وضع زندگى اش خوب است و احتياجى به مطرح شدن ندارد. ولى مى خواهد فيلم هاى بهترى بسازد. البته اين نظر خودش است و من خيلى با آن موافق نيستم.
• ف.ج:آقاى اعتباريان عشق و علاقه قابل توجهى به سينما دارد. به نظر من وقتى تو هم وارد كار شدى و تهيه كنندگى هم كردى اين علاقه در تو شكل گرفت.
به مرور شكل گرفت.
• ف.ج:خب چه اتفاقى به مرور اين علاقه به سينما را در تو ايجاد كرد؟
بازى و ساخت در دو فيلم «بن بست» (۱۳۴۳) و «تار عنكبوت» (۱۳۴۲).
•ف.ج: پس عشق و علاقه به جوان اول فيلم بودن در اين دو فيلم شكل گرفت.
من تهيه كننده اى نبودم كه همين طور به خودم رل بدم. همانطور كه در خيلى از فيلم  هايى كه تهيه كرده ام بازى نكرده ام. چون من را همين طور براى رل اول مى بردند. نيازى نبود كه با تهيه كنندگى براى خودم نقش اول درست كنم.
• ف.ج:اوايل كار كه اين طور نبود ايرج. تو را كه براى نقش اول همين طور نمى بردند.
مگر آقاى رئيس فيروز عاشق چشم و ابروى من بود.
• ف.ج: اينها مال نزديك به هشت سال بعد است كه تو «گلى در شوره زار» را بازى كردى.
پس براى چى مرا براى فيلم ها انتخاب كردند؟
• ف.ج:فكر نمى كنى آن موقع تهمينه همسرت از تو معروف تر بود و به خاطر همسرت نقش مقابل او را به تو مى دادند.
اين تلقى را هم مى توان داشت.
• ف.ج:پس بعد از تار عنكبوت و بن بست، عشق و علاقه به بازيگرى و سينما در تو شكل گرفت.
پس از «داغ ننگ» (۱۳۴۴) بى پولى و بدبختى در من شكل گرفت.
• ف.ج:به خاطر شكست تجارى داغ ننگ.
اين طور شد كه خودم هم وارد كارگردانى شدم. چون كه كارگردان دستمزد مى خواست و من نداشتم.
• ف.ج:ولى همچنان دوست داشتى خودت نقش اول را بازى كنى. آن موقع فردين و ناصر ملك مطيعى نقش هاى جوان اول را بازى كردند. ناصر ملك مطيعى به عنوان جوان اول چقدر برايت جذابيت داشت؟
هيچ جذابيتى نداشت.
• ف.ج:فردين چطور. قبل از گنج قارون يا بعد از گنج قارون.
من بهش انتقاد داشتم كه اين فيلم ها چيه بازى مى كنى و او هم جواب مى داد آخه تو كه نمى سازى. من با فردين دو فيلم به عنوان كارگردان دارم كه هر دو از بهترين فيلم هاى فردين محسوب مى شود. فردين در دفترش براى مهمانان خارجى به عنوان نمونه كارش فيلم «سكه شانس» من را نشان مى داد.
• ف.ج:مسئله اينجا است كه الگوى بازيگرى تو كى بود. بازيگر ايرانى بود يا فرنگى؟
از خارجى ها گريگورى پك را دوست دارم. ولى نمى خواهم بگويم كه مثل او بازى كرده ام. من خودم بازيگرى را ياد گرفتم. كارگردانى را هم با حضور در سينما.
• ف.ج:كارگردانى را مى توان قبول كرد كه تو در تجربه هاى مختلف حاضر بودى و بالاى دست فيلمبردار هاى زيادى بودى و از آنها كار را ياد گرفتى. اما بازيگرى را چگونه ياد گرفتى. سيامك ياسمى يا ميرصمدزاده به تو بازيگرى ياد ندادند؟
من كه چيزى يادم نمى آيد كه آنها چيزى به من ياد داده باشند.
• يعنى خودت فهميدى كه چگونه بازى كنى و جلوى لنز هاى مختلف بازيگر چگونه بايد بازى كند؟
از ديدن خودم روى پرده.
• پس اولين رابطه تو براى ياد گرفتن سينما با فيلمبردار ها بود.
من كه نگاه مى كردم مى فهميدم چه لنزى مى گذارند و بايد چگونه باشم.
• پس اولين راهنماى بازيگران آن دوره بيشتر فيلمبردار ها بودند و بعد از آن كه چند فيلم كار كردى علاقه مند و شيفته حضور در سينما شدى. چگونه ياد گرفتى كه فنون بازيگرى چيست؟
با نگاه كردن به كار اين و آن.
• از آن اول كه بازى كردى دوبلور به جاى تو حرف زد.
بله.
• آيا احساس مى كردى كه دوبلور ها به بازى ات كمك مى كردند؟
بعضى موقع ها فكر مى كردم كه حس مرا خراب هم مى كنند. البته من از دوبلور هايى كه جاى من حرف زده اند پنبه زنى نمى كنم. ولى به هر حال بعضى وقت ها احساس بازيگر در دوبله از دست مى رفت.
• وقتى دوبلور جاى تو حرف مى زد آيا در طول دوران بازى اين تاثير را روى تو نمى گذاشت كه تو مثل دوبلور حرف بزنى.
نه.
• وقتى صدا به دوبلور سپرده مى شود براى بازيگر مى مانده نگاه و صورت و راه رفتن.
البته ديالوگ هم بود.
• تو ديالوگ هم مى گفتى؟
من از آن بازيگر ها نبودم كه جلوى دوربين يك و دو و سه اعداد را مى شمردند.
• هيچ وقت نشد كه جلوى دوربين عدد بشمارى.
ببخشيد شما داريد به من توهين مى كنيد.
• ممكنه شرايط فيلمسازى باعث شده باشد در شرايطى خاص شما مجبور به اين كار شده باشيد؟
مى دانم چه مى گوييد. ولى من در تمام مدت بازيگرى ام جلوى دوربين ديالوگ گفتم.
• زيبايى صورت و چگونگى حضورت مقابل دوربين كم كم براى تو اهميت پيدا نكرد؟
خيلى. قهرمان اين كار من بودم. چون من كمتر مى شناختم و سعى مى كردم كه در بهترين جاى كادر بهترين حضور را داشته باشم.